อาจารย์หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล กับ ซีมีโอ

อาจารย์หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล กับ ซีมีโอ ^๑

ก่อ สวัสดิ์พาณิชย์

พ.ศ. ๒๕๐๘ เป็นปีที่กระทรวงศึกษาธิการเตรียมจัดประชุมรัฐมนตรีว่าการกระทรวง
ศีกษาธิการและรัฐมนตรีที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเศรษฐกิจในทวีปเอเซีย การประชุมครั้งนี้เป็นการประชุมครั้งที่สองของภูมิภาคนี้ คือการประชุมครั้งแรกนั้นจัดขึ้นที่กรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น เป็นธรรมดาที่ข้าราชการผู้ใหญ่ในกระทรวงศึกษาธิการจะถือว่าการประชุมครั้งนี้เป็นงานสำคัญ เพราะประเทศไทยก็เพิ่งจะมีโอกาสจัดประชุมนานาชาติระดับสูงในครั้งนี้เป็นครั้งแรก สำนักงานการศึกษาประจำภูมิภาคเอเซียของยูเนสโกก็ให้ความร่วมมือกับรัฐบาลไทยเป็นอย่างดี

ด้วยเหตุที่การประชุมครั้งนั้นเป็นการประชุมเกี่ยวกับการวางแผนการศึกษา โดยยูเนสโกได้เสนอให้พิจารณารูปแบบเพื่อพัฒนาการศึกษาสำหรับทวีปเอเซีย (Asian Model for Education Development) กระทรวงศึกษาธิการ จึงมอบหมายให้สำนักงานวางแผนการศึกษาทำหน้าที่เป็นเลขานุการของคณะผู้แทนไทยคู่กับกองการสัมพันธ์ต่างประเทศ

อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นในฐานะรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศีกษาธิการ จะต้องเป็นหัวหน้าคณะผู้แทนไทย และเมื่อเปิดประชุมแล้วท่านจะต้องเป็นประธานของที่ประชุมด้วย ท่านจะต้องทำหน้าที่เป็นเจ้าของบ้าน และเป็นผู้จัดการประชุมในเวลาเดียวกัน ท่านจึงใช้เวลาเตรียมตัวมากพอสมควร ในฐานะที่ผู้เขียนจะต้องทำหน้าที่เลขานุการคณะร่วมกับผู้อำนวยการกองสัมพันธ์ต่างประเทศ จึงได้มีโอกาสเห็นวิธีการทำงานของท่านอย่างใกล้ชิด

ผู้เขียนอยากพูดสั้น ๆ ว่า อาจารย์หม่อมหลวง ปิ่น ท่านเกิดมาเพื่อทำงาน ท่านมีความสุขเมื่อได้ทำงาน และท่านทำอย่างสนุกสนาน ดูเหมือนว่างานยิ่งมากท่านยิ่งชอบ ยิ่งได้ทำงานยาก ๆ ท่านยิ่งสนุก เมื่อผู้เขียนเป็นนักเรียนเตรียมฯ ท่านเคยเข้าสอนชั้นของผู้เขียนเป็นบางชั่วโมง นักเรียนในชั้นสังเกตเห็นความสนุกของท่านได้ชัดเจน จนเราแอบไปนินทาว่า ท่านสอนสนุกจนเราพลอยสนุกไปด้วย ใคร ๆ ที่ได้ฟังปาฐกถาของท่านจะทราบทันทีว่าท่านชอบสอนเพียงใด คนที่ติดตามดูชีวิตของท่านจะเห็นว่าท่านทำงานไม่หยุด แม้เวลานี้ท่านจวนจะมีอายุครบ ๗ รอบแล้วท่านก็ยังทำงานหนักอยู่ และท่านก็ยังทำงานด้วยความสนุกอยู่อย่างเดิม

อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นท่านเป็นคนทำงานละเอียด ดูแง่นี้แล้วก็ไปดูมุมนั้น ดูแล้วถอยออกมาดูห่างๆว่างานของท่านสมบูรณ์แล้วหรือยัง สวยงามถูกใจท่านแค่ไหน ท่านทำงานด้วยใจรัก ทำแบบศิลปิน ซึ่งท่านก็เป็นศิลปินจริง ๆ คือท่านเป็นกวี เมื่อผู้เขียนไปเรียนข้อสังเกตเกี่ยวกับเรื่องนี้กับตัวท่าน ท่านยอมรับว่า "ข้อสังเกตของเธอถูกต้อง ฉันไม่เก่งในเรื่องผลักดันเหมือนผู้บริหารบางท่านดอก” ใคร่ขอกล่าวเพี่มเติมแทนท่านว่า ท่านไม่เชี่ยวชาญในการผลักดันก็จริง แต่ท่านชำนาญในการชี้ชวนหรือชักจูงให้คนทำงาน

การเตรียมการประชุมครั้งนั้น อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นท่านเอาใจใส่ทุกเรื่อง ท่านเรียกไปดูทุกอย่าง ไม่ว่าจะเป็นรายงานของคณะผู้แทนไทย หรือคำกล่าวของท่าน ท่านตรวจแก้ให้หมด กิจกรรมทางสังคมท่านก็เตรียมอย่างละเอียด เตรียมจนกระทั่งผังที่นั่งในงานเลี้ยง บัตรเชิญท่านก็ต้องตรวจเสียก่อนจึงนำไปพิมพ์ได้

ขอประเมินผลอย่างผู้ใกล้ชิดว่า การประชุมรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และรัฐมนตรีที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเศรษฐกิจในภาคพื้นเอเซียครั้งที่สองนั้น ประสบผลสำเร็จอย่างน่าชม ท่านทำหน้าที่หัวหน้าคณะผู้แทนไทยได้สมบูรณ์ ท่านแสดงบทบาทของผู้นำแบบเอเซียได้ผลจนเป็นที่ยอมรับของผู้แทนประเทศอื่นทั่วหน้ากัน

เมื่อปิดการประชุมในวันที่ ๒๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๘ หัวหน้าคณะผู้แทนไทยได้เชิญรัฐมนตรีหรือหัวหน้าคณะผู้แทนประเทศในภาคพื้นเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ให้พำนักในกรุงเทพฯต่ออีก ๑ วัน เพื่อประชุมหารือเบื้องต้นเกี่ยวกับความร่วมมือในด้านการศึกษา ที่ห้องประชุมรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ในวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๘

รัฐมนตรีและหัวหน้าคณะผู้แทนที่เข้าร่วมประชุมในวันนั้นมาจากประเทศลาว มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ สิงคโปร์ เวียดนามและไทย แต่ละท่านไม่ทราบรายละเอียดของเรื่องที่จะประชุมกัน ทราบแต่ว่า Mr Eugene Black ผู้แทนพิเศษของประธานาธิบดีจอห์นสัน จะนำข้อเสนอจากประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกามาให้ที่ประชุมพิจารณา ผู้เขียนเดาเอาว่ารัฐมนตรีและหัวหน้าคณะเหล่านั้นยอมรับคำเชิญให้อยู่ต่ออีก ๑ วัน เพราะความเกรงใจหัวหน้าคณะผู้แทนไทยอยู่ไม่น้อย

Mr Black ได้เสนอต่อที่ประชุมรัฐมนตรีและหัวหน้าคณะผู้แทนของประเทศทั้งหกว่า ประธานาธิบดีจอห์นสัน มีความประสงค์ที่จะสนับสนุนให้ประเทศในภูมิภาคนี้ จัดตั้งองค์การเพื่อความร่วมมือทางการศีกษาขึ้น รัฐบาลสหรัฐอเมริกายินดีในการสนับสนุนทางการเงินและทางเทคนิคในระยะต้น เมื่อจัดตั้งองค์การเป็นการถาวรแล้วรัฐบาลอเมริกันก็จะให้ความช่วยเหลือต่อไป

รัฐมนตรีและผู้แทนประเทศต่าง ๆ ซึ่งเข้าประชุมในวันนั้นเสนอความคิดสอดคล้องกันว่าแต่ละประเทศควรรับผิดชอบในการจัดการศึกษาตั้งแต่ระดับปริญญาตรีลงมาด้วยตนเอง ส่วนการศึกษาในระดับปริญญาโทหรือระดับที่สูงกว่าปริญญาตรีบางสาขานั้น ประเทศสมาชิกในภูมิภาคนี้น่าจะเป็นเจ้าภาพจัดตั้งศูนย์หรือโครงการเพื่อพัฒนาการศีกษาแต่ละด้าน เพื่อให้บริการแก่ประเทศสมาชิกทั้งหมด การกระทำเช่นนี้จะเป็นการประหยัดงบประมาณของประเทศสมาชิก และจะเป็นการป้องกันมิให้มีการทำงานซ้ำซ้อนกันด้วย ศูนย์หรือโครงการดังกล่าวนั้นต้องทำหน้าที่วิจัย ฝึกอบรม และเผยแพร่ความรู้ในสาขาที่ได้รับมอบหมาย ได้มีผู้เสนอให้จัดตั้งศูนย์ที่สำคัญหลายศูนย์ เช่น ศูนย์เกษตรศาสตร์ ศูนย์การสอนภาษาอังกฤษ ศูนย์การสอนวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ ศูนย์เวชศาสตร์เขตร้อน ศูนย์วิศวกรรมศาสตร์ ศูนย์พัฒนาอุดมศึกษา ศูนย์วิทยุและโทรทัศน์การศึกษา ศูนย์การวางแผนกำลังคนและการศึกษา ศูนย์อุปกรณ์การสอน และศูนย์การผลิตหนังสือ ในตอนท้ายของการประชุมผู้แทนไทยท่านหนึ่งคือ ดร ป๋วย อึ๊งภากรณ์ เสนอว่า ควรจัดตั้งสำนักงานเลขาธิการเป็นการภายในขึ้น โดยมอบให้สำนักงานวางแผนการศึกษาของไทยทำหน้าที่นี้ และให้ผู้เขียนทำหน้าที่เลขาธิการในตอนต้น ซึ่งที่ประชุมก็อนุมัติและมอบหมายให้เลขาธิการติดต่อกับประเทศสมาชิกในภูมิภาคนี้ทุกประเทศให้เข้าร่วมในองค์การ และให้จัดตั้งองค์การให้สำเร็จ

ในระหว่างที่สำนักงานวางแผนการศึกษา กำลังจัดทำรายงานการประชุมและวางโครงการดำเนินงานอยู่นั้น อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นก็ร่วมปรึกษากับกรมวิเทศสหการ สภาพัฒนาการเศรษฐกิจแห่งชาติ และธนาคารแห่ง ประเทศไทยอย่างใกล้ชิด ท่านคงจะได้เสนอเรื่องต่อท่านนายกรัฐมนตรีและคณะรัฐมนตรีอย่างแจ่มแจ้ง คณะรัฐมนตรีจึงอนุมัติโครงการนี้อย่างรวดเร็ว วันหนึ่งท่านเรียกผู้เขียนไปสั่งว่า ให้จัดตั้งสำนักงานเป็นการภายในโดยเร็ว สำหรับชื่อสำนักงานนั้นให้เรียกว่า SEAMES โดยย่อมาจาก Southeast Asian Ministers of Education Secretariat นอกจากนั้นท่านยังกำชับให้ติดต่อกับกรมวิเทศสหการ เพื่อขอความช่วยเหลือทางการเงินให้แก่สำนักงานในระยะแรก

เมื่อกระทรวงศึกษาธิการออกคำสั่งจัดตั้งสำนักงานเป็นการภายในแล้ว องค์การบริหารวิเทศกิจ ของสหรัฐอเมริกาก็โอนเงินค่าใช้จ่ายมาให้จำนวนหนึ่ง และส่งผู้เชี่ยวชาญมาทำหน้าที่เป็นที่ปรึกษาของสำนักงานคนหนึ่ง สำนักงานก็เปิดบัญชีเงินของตนเองขึ้น โดยให้เลขาธิการเป็นผู้ควบคุมการใช้จ่าย และให้ใช้ระเบียบการเงินขององค์การบริหารวิเทศกิจโดยอนุโลม

สำนักงานเลขาธิการเห็นว่าควรติดต่อกับรัฐมนตรีของประเทศสมาชิก เพื่อขอทราบความคิดเห็นอย่างเป็นทางการโดยเร็ว ด้วยเหตุที่หัวหน้าคณะผู้แทนฟิลิปปินส์ซึ่งเข้าประชุมที่กรุงเทพฯ ไม่ใช่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ผู้เขียนจึงเลือกติดต่อกับประเทศฟิลิปปินส์ก่อน ในระยะนั้นนายพลคาร์ลอส พี โรมูโล เป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และท่านก็ดำรงตำแหน่งอธิการบดีมหาวิทยาลัยฟิลิปปินส์ (University of Philippines) ด้วย นายพลโรมูโลนั้นเป็นวีรบุรุษในสงครามโลกครั้งที่สองและเป็นนักการเมืองอาวุโส ท่านมีชื่อเสียงโด่งดังติดต่อกันมาเป็นเวลานาน ผู้เขียนเห็นว่าถ้าท่านให้การสนับสนุนแก่โครงการนี้งานขั้นต่อไปก็คงจะสำเร็จลงด้วยดี

การไปฟิลิปปินส์ในครั้งนั้นได้ประโยชน์สองอย่างคือ ประการแรก นายพลโรมูโลแจ้งว่ายินดีสนับสนุนโครงการ พร้อมกับรับปากว่าจะช่วยเจรจากับรัฐบาลอเมริกันในเรื่องความช่วยเหลือทางการเงินให้ ประการที่สองคือทางฟิลิปปินส์แสดงความประสงค์ที่จะเป็นผู้ตั้งศูนย์เกษตรศาสตร์ และได้ให้ข้อมูลว่าประเทศนั้นมีความพร้อมที่จะดำเนินงานในด้านนี้ได้เป็นอย่างดี

เมื่อคณะของสำนักงานเลขาธิการเดินทางไปติดต่อกับประเทศมาเลเซียและสิงคโปร์ ก็ปรากฎว่าประเทศทั้งสองนั้นให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี มาเลเซียแสดงความจำนงว่าต้องการจะจัดตั้ง ศูนย์วิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ ส่วนสิงคโปร์ต้องการเป็นเจ้าภาพจัดตั้งศูนย์การสอนภาษาอังกฤษ

ปัญหาหนักใจได้แก่การเผชิญหน้าทางการเมืองระหว่างอินโดนีเซียกับมาเลเซีย ผู้เขียนเดาว่าเหตุที่อินโดนีเซียไม่ได้เข้าร่วมประชุมครั้งแรกที่กรุงเทพฯ ก็เพราะนโยบายเผชิญหน้าของรัฐบาลประเทศนั้นที่มีต่อมาเลเซีย ในเมื่อได้รับมอบหมายให้ทำงานเรื่องนี้ ผู้เขียนก็อยากเดินทางไปพบรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการของอินโดนีเซีย เมื่อนำความไปเรียนถามอาจารย์หม่อมหลวงปิ่น ท่านก็ให้คำแนะนำว่าควรจะคอยไปก่อน ท่านบอกให้ไปติดต่อประเทศอื่นให้เรียบร้อยแล้วจึงค่อยไปเจรจากับอินโดนีเซียทีหลัง ท่านให้เหตุผลว่าถ้าประเทศอื่นผนึกกำลังกันได้มั่นคงแล้ว อินโดนีเซียคงจะอยากเข้ามาร่วมกับองค์การเอง ถึงอย่างไรก็ตามท่านก็แนะนำให้ไปปรึกษากระทรวงการต่างประเทศ พร้อมกับบอกว่าควรให้ที่ปรึกษาฝ่ายอเมริกันช่วยถามสถานทูตอเมริกันให้ด้วย

หน่วยงานที่ผู้เขียนไปขอคำแนะนำ ได้ให้ความเห็นตรงกันกับคำแนะนำของอาจารย์ หม่อมหลวงปิ่น คณะเลขาธิการจึงเดินทางไปลาวและเวียดนามแทน ท่านรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการของลาวแจ้งว่าประเทศของท่านยังยากจนอยู่ ไม่สามารถเป็นเจ้าภาพจัดตั้งศูนย์ใดได้ แต่ท่านก็บอกว่าลาวยินดีเป็นสมาชิกขององค์การนี้ และจะขอเข้าร่วมในกิจกรรมขององค์การทุกอย่าง

เวียดนามนั้นอยู่ในภาวะสงคราม เวลาเดินทางไปไซ่ง่อนพวกเราต้องระวังตัวมากพอใช้ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการของเวียดนามให้ความร่วมมือกับองค์การเต็มที่ พร้อมกันนั้นก็แจ้งว่าเวียดนามต้องการเป็นเจ้าภาพจัดตั้ง ศูนย์การผลิตหนังสือ ถ้าไม่มีประเทศใดสนใจ ศูนย์วิทยุและโทรทัศน์ศึกษา เวียดนามก็อยากจัดศูนย์นั้นด้วย ในระยะนั้นรัฐบาลอเมริกันได้ทุ่มเทเงินเป็นจำนวนมากให้ความช่วยเหลือแก่เวียดนาม ประเทศนั้นจึงอยู่ในฐานะที่จะเป็นเจ้าภาพศูนย์ใหญ่ ๆ ได้ทั้ง ๆ ที่ประเทศอยู่ในภาวะสงคราม

เพื่อที่จะให้งานดำเนินไปได้อย่างละเอียดรอบคอบ สำนักงานเลขาธิการจึงได้ขอความช่วยเหลือทางเทคนิคไปยังองค์การบริหารวิเทศกิจของอเมริกา องค์การนั้นได้จัดหาผู้เชี่ยวชาญมาช่วยศึกษาความเป็นไปได้ (feasibility study) ในการจัดตั้งศูนย์การสอนวิทยาศาสตร์ ศูนย์การสอนภาษาอังกฤษ และศูนย์วิทยุและโทรทัศน์การศึกษา คณะผู้เชี่ยวชาญดังกล่าวได้ออกไปศึกษาหาข้อมูลในประเทศที่เกี่ยวข้อง และได้จัดทำรายงานให้แก่สำนักงานเลขาธิการ ต่อมาองค์การบริหารวิเทศกิจก็ได้นำเรื่องเวชศาสตร์เขตร้อนและเรื่องสถาบันพัฒนาอุดมศึกษา ซึ่งหน่วยงานนั้นรวบรวมไว้มาให้แก่สำนักงานเลขาธิการเพื่อใช้ประโยชน์ด้วย

ในต้นปี ๒๕๐๙ เหตุการณ์ทางการเมืองระหว่างอินโดนีเซียและมาเลเซียคลี่คลายไปในทางที่ดีอย่างรวดเร็ว อินโดนีเซียก็แสดงท่าทีที่น่าสนใจในกิจการของซีเมส ผู้เขียนกับคณะจึงได้เดินทางไปพบรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการของอินโดนีเซีย พวกเราได้รับการต้อนรับเป็นอย่างดี และได้รับแจ้งว่าอินโดนีเซียสนใจที่จะเป็นสมาชิกขององค์การ ศูนย์ที่อินโดนีเซียสนใจได้แก่ศูนย์การศึกษาชีววิทยาในเขตร้อน คณะของผู้เขียนได้รับเชิญให้ไปดูมหาวิทยาลัยที่เมืองโบกอร์ และไปชมสวนพฤกศาสตร์ในเมืองนั้น ซึ่งพวกเราก็ยอมรับว่าอินโดนีเซียมีความพร้อมในการจัดตั้งศูนย์นั้นมาก แต่ที่ประชุมของสภารัฐมนตรีที่กรุงเทพฯ ไม่ได้กล่าวถึงศูนย์นี้ ผู้เขียนจึงรับว่าจะนำเสนอต่อที่ประชุมในคราวต่อไป

การศึกษาและการวางโครงการของสำนักงานเลขาธิการและคณะผู้เชี่ยวชาญกลุ่มต่าง ๆ ทำให้เกิดความพร้อมในการดำเนินงานขั้นต้น ผู้เขียนกับที่ปรึกษาจากองค์การบริหารวิเทศกิจเห็นพ้องต้องกันว่า ควรจัดการประชุมทางวิชาการขั้นต้นขึ้น เพื่อให้ผู้เชี่ยวชาญสาขาวิชาต่าง ๆ จากประเทศสมาชิกมาช่วยกันร่างโครงการซึ่งสภารัฐมนตรีได้เสนอไว้ที่กรุงเทพฯ ผู้เขียนได้นำความไปเรียนปรึกษาท่านอาจารย์หม่อมหลวงปิ่น เกี่ยวกับการจัดการประชุมในกรุงเทพฯ ท่านให้คำแนะนำว่าควรจัดประชุมในประเทศอื่น เพื่อเปิดโอกาสให้ประเทศสมาชิกได้มีส่วนร่วมในงานนี้กว้างขวางขึ้น คำแนะนำนี้มีค่าเป็นอย่างยิ่ง เพราะประเทศอื่นบางประเทศเริ่มสงสัยว่าฝ่ายไทยจะรวมเอาโครงการส่วนใหญ่ไปไว้ในกรุงเทพฯ

เป็นโชคดีของฝ่ายเลขาธิการที่มาเลเซียยินดีรับเป็นเจ้าภาพจัดการประชุมทางวิชาการให้ การประชุมนั้นจัดในวันที่ ๒๖ - ๓๐ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ ณ กรุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศสมาชิกได้ส่งผู้เชี่ยวชาญไปร่วมประชุมประเทศละหลายคน สำนักงานการศึกษาประจำภาคพื้นเอเซียของยูเนสโก ก็ส่งเจ้าหน้าที่ผู้ใหญ่ไปร่วมประชุม อาจารย์หม่อมหลวงปิ่น ท่านเคยเป็นกรรมการบริหารขององค์การยูเนสโกมาก่อน ท่านจึงขอความช่วยเหลือทางเทคนิคจากองค์การนั้นได้สะดวก นอกจากนั้นมูลนิธิฟอร์ด มูลนิธิเอเซีย และองค์การบริหารวิเทศกิจยังส่งผู้แทนไปเป็นผู้สังเกตการณ์ด้วย

การประชุมทางวิชาการที่กัวลาลัมเปอร์ประสบผลสำเร็จอย่างงดงาม กล่าวคือกลุ่มต่าง ๆ ได้ร่างโครงการขั้นต้นสำเร็จเป็นชิ้นเป็นอัน บางโครงการก็ตกลงเป็นการภายในได้ว่าประเทศไหนจะเป็นเจ้าภาพ เช่นเป็นที่ยอมรับว่าศูนย์การสอนภาษาอังกฤษจะอยู่ที่สิงคโปร์ และศูนย์การสอนวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์จะอยู่ที่ปีนังในประเทศมาเลเซีย

กลับจากการประชุมแล้ว สำนักงานเลขาธิการจึงได้ตั้งคณะนักวิชาการให้ไปศึกษาความเป็นไปได้ในด้านเวชศาสตร์เขตร้อน ด้านเกษตรศาสตร์ และด้านวิศวกรรมศาสตร์ ผลของการศึกษาได้ความว่า จะมีการจัดตั้งสถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเซียขึ้นที่กรุงเทพฯ อยู่แล้ว ซีเมสจึงไม่ควรจัดตั้งศูนย์วิศวกรรมศาสตร์ เพราะจะเป็นการทำงานซ้ำซ้อนกัน ส่วนด้านเกษตรศาสตร์นั้นปรากฎว่าฟิลิปปินส์มีความพร้อมมากกว่าประเทศอื่น สำหรับเวชศาสตร์เขตร้อนปรากฎว่าไม่มีประเทศใดมีความก้าวหน้ามากพอที่จะรับเป็นเจ้าภาพได้ จึงเสนอให้ตั้งสำนักงานเพื่อประสานงานที่กรุงเทพฯ และให้ประเทศสมาชิกอื่น ๆ จัดตั้งศูนย์วิชาการทางการแพทย์ที่ตนถนัดเพื่อให้บริการแก่ประเทศสมาชิกเป็นสาขาไป

เพื่อเตรียมการสำหรับจัดประชุมสภารัฐมนตรีครั้งต่อไปที่กรุงมะนิลาในปลายปี ๒๕๐๙ สำนักงานเลขาธิการจึงได้จัดประชุม Select Committee ขึ้นที่กรุงเทพฯ ในวันที่ ๑๗ - ๒๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ ในการประชุมครั้งนี้ ได้เชิญข้าราชการผู้ใหญ่ระดับปลัดกระทรวงจากประเทศสมาชิก ไปพิจารณาโครงการเพื่อนำเสนอต่อสภารัฐมนตรี

อาจารย์อภัย จันทวิมล ปลัดกระทรวงศึกษาธิการของประเทศไทย ได้รับเลือกให้เป็นประธานของที่ประชุมครั้งนั้น น้ำใจอันกว้างขวาง ความเป็นกันเองและความเชี่ยวชาญในการจับประเด็นปัญหาของอาจารย์อภัย ทำให้ผู้เข้าประชุมตกลงกันได้ง่าย ต่างก็มีความพอใจในผลการประชุม ที่ประชุมในครั้งนั้นเสนอให้ฟิลิปปินส์เป็นเจ้าภาพศูนย์เกษตรศาสตร์ มาเลเซียเป็นเจ้าภาพศูนย์การสอนวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ สิงคโปร์เป็นเจ้าภาพศูนย์การสอนภาษาอังกฤษ ประเทศไทยเป็นผู้จัดตั้งสำนักงานประสานงานเวชศาสตร็เขตร้อน ส่วนอินโดนีเซียซึ่งสนใจที่จะจัดตั้งศูนย์ชีววิทยาเขตร้อน และเวียดนามซึ่งสนใจศูนย์ผลิตหนังสือนั้นมอบในสำนักงานเลขาธิการประสานงานกับประเทศที่เกี่ยวข้องจัดทำโครงการต่อไป

ในการประชุม Select Committee ที่กรุงเทพฯ ครั้งนั้นได้มีการเสนอให้ตั้งชื่อองค์การว่า ซีมีโอ (SEAMEO) ให้เรียกสภารัฐมนตรีว่า ซีเมค (SEAMEC) และให้เรียกสำนักงาน เลขาธิการว่า ซีเมส (SEAMES)

อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นกับอาจารย์อภัย ได้แสดงความเป็นผู้นำให้เห็นชัดเจนในการประชุมสภารัฐมนตรีที่กรุงมนิลา ผู้เขียนทราบว่าอาจารย์หม่อมหลวงปิ่นได้รับมอบหมายจากท่านนายกรัฐมนตรี ให้เอาสำนักงานเลขาธิการไปตั้งที่กรุงเทพฯ และให้คนไทยได้รับเลือกเป็นเลขาธิการถาวรเป็นคนแรก ในเรื่องเกี่ยวกับสำนักงานเลขาธิการนั่นได้มีการพูดกันอย่างไม่เป็นทางการว่า ควรจะหมุนเวียนกันเป็นสำนักงานเลขาธิการในหมู่ประเทศสมาชิก ปีไหนสำนักงานเลขาธิการไปอยู่ในประเทศไหน ประเทศนั้นก็แต่งตั้งคนมาเป็นเลขาธิการ เรื่องนี้ได้มีการพูดกับประธานในการประชุมที่มะนิลา สังเกตดูว่าผู้ใหญ่ฝ่ายไทยทั้งสองท่านไม่ได้ออกความเห็นอะไร ไม่ทราบว่าท่านพูดกับเพื่อนที่เป็นรัฐมนตรีในเวลาว่างการประชุมว่าอย่างไร ในตอนท้ายของการประชุม รัฐมนตรีที่เข้าประชุมส่วนใหญ่อยากให้มีสำนักงานเลขาธิการถาวรในประเทศใดประเทศหนึ่ง ดูเหมือนว่าท่านเหล่านั้นจะเลือกกรุงเทพฯ ไว้ในใจแล้ว

หัวหน้าคณะผู้แทนไทยคืออาจารย์หม่อมหลวงปิ่น แสดงบทบาทของผู้ประสานงานได้ดีมาก ท่านพยายามช่วยเหลือประธานคือ นายพลโรมูโล ประสานความคิดเห็นของประเทศต่าง ๆ ได้ผลดี ส่วนรองหัวหน้าคณะผู้แทนไทยคือ อาจารย์อภัย ก็ดูแลรายงานการประชุมอย่างละเอียด มองเห็นแม้แต่ข้อบกพร่องเล็ก ๆ น้อย ๆ จนนายพลโรมูโลเรียกท่านว่า
ตาจุลทัศน์ (microscopic eyes)

ที่ประชุมของสภารัฐมนตรีครั้งนั้น ได้มอบหมายให้สำนักงานเลขาธิการจัดตั้งองค์การนานาชาติขึ้นเป็นทางการ และให้จัดร่างกฎบัตรขององค์การให้เรียบร้อย เพื่อให้รัฐมนตรีของประเทศสมาชิกลงนามในการประชุมครั้งต่อไปที่สิงคโปร์ ดังนั้นสำนักงานเลขาธิการจึงต้องเชิญคณะผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายมาช่วยร่างกฎบัตรขององค์การ เสร็จแล้วก็ส่งให้ประเทศสมาชิกพิจารณาล่วงหน้า

พ.ศ. ๒๕๑๐ เป็นปีที่มีการเร่งรัดงานขององค์การอย่างมาก สำนักงานเลขาธิการต้องไปช่วยงานประเทศสมาชิกบางประเทศพัฒนาโครงการจัดตั้งศูนย์ต่าง ๆ ได้มีการจัดตั้งศูนย์เป็นการภายใน โดยอาศัยเจ้าหน้าที่จากประเทศเจ้าภาพดำเนินการไปพลางก่อน คณะเจ้าหน้าที่ดังกล่าวได้จัดทำโครงการห้าปีของตนขึ้น ต่อจากนั้นก็มีการจัดตั้งคณะกรรมการบริหารของศูนย์ขึ้นเพื่อพิจารณาโครงการเหล่านั้น เมื่อคณะกรรมการบริหารอนุมัติโครงการแล้ว ผู้อำนวยการศูนย์ก็จะนำโครงการเสนอต่อที่ประชุมผู้อำนวยการโครงการ (Project Directors Meeting) เมื่อได้รับอนุมัติจากที่ประชุมนี้แล้วจึงจะเสนอต่อสภารัฐมนตรีเพื่อให้พิจารณาเป็นขั้นสุดท้าย

นอกจากการพัฒนาศูนย์และโครงการที่ตกลงกันไว้แล้ว สำนักงานเลขาธิการยังต้องไปช่วยประเทศสมาชิกจัดทำโครงการใหม่อีก ๒ ศูนย์คือ ศูนย์ชีววิทยาเขตร้อนของอินโดนีเซีย และศูนย์ผลิตหนังสือของเวียดนาม สำหรับศูนย์นี้ที่ปรึกษาจากสหรัฐอเมริกาได้เสนอให้ขยายขอบเขตความรับผิดชอบให้กว้างขวางขึ้น จนกลายเป็นศูนย์นวัตกรรมและเทคโนโลยีทางการศึกษา^๒ (SEAMEO Regional Centre for Educational Innovation and Technology หรือ INNOTECH)

ในปีเดียวกันนั้น อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นคงได้ดำเนินการทางการทูตเป็นการภายในมากพอใช้ บางครั้งท่านก็เรียกผู้เขียนไปสอบถามว่า รัฐมนตรีประเทศสมาชิกมีความเห็นต่อการจัดตั้งสำนักงานเลขาธิการถาวรที่กรุงเทพฯ อย่างไร ประเทศไหนสนับสนุนไทย ประเทศไหนไม่เห็นด้วย เมื่อได้รับรายงานแล้วเขาใจว่าท่านไม่ได้นิ่งนอนใจ ท่านคง รณรงค์เพื่อผลประโยชน์ของประเทศไทยอย่างไม่หยุดยั้ง

การสรรหาตัวผู้สมัครเป็นผู้อำนวยการคนแรกก็เป็นเรื่องใหญ่ อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นเล่าให้ฟังว่า ท่านได้ไปพบศาสตราจารย์สุกิจ นิมมานเหมินทร์ ที่สหรัฐอเมริกา ท่านคงได้ปรึกษาเรื่องนี้กับอาจารย์สุกิจโดยตรง และนำมาพิจารณาร่วมกับท่านนายกรัฐมนตรีในภายหลัง ประเทศไทยจึงได้เลือกศาสตราจารย์สุกิจ นิมมานเหมินทร์ เข้าชิงตำแหน่งผู้อำนวยการของ SEAMES และอาจารย์หม่อมหลวงปิ่นก็คงดำเนินงานทางการทูตของท่านเพื่อหาเสียงให้อาจารย์สุกิจต่อไป ท่านเล่าให้ฟังว่า รัฐมนตรีประเทศอื่นเสนอความคิดต่อท่านว่า ถ้าประเทศไทยมีผู้สมัครที่เข้มแข็งก็ควรไปแสดงตัวต่อที่ประชุมสภารัฐมนตรีที่สิงคโปร์ด้วย ดังนั้นอาจารย์สุกิจ จึงได้ไปปรากฎตัวในการประชุมสภารัฐมนตรีที่สิงคโปร์ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๑๑

สำหรับการรณรงค์เพื่อให้สำนักงานเลขาธิการตั้งอยู่ในประเทศไทยนั้น อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นเล่าให้ฟังว่า ท่านได้ให้สถาปนิกออกแบบตึกที่ทำการ SEAMES ไว้ล่วงหน้าแล้ว เมื่อมีการประชุมสภารัฐมนตรีที่สิงคโปร์ คงจะมีรัฐมนตรีของประเทศอื่นบางท่านสอบถามว่า เมืองไทยมีความพร้อมที่จะเป็นเจ้าภาพจัดตั้งสำนักงานเลขาธิการมากน้อยเพียงไร อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นถึงกับต้องโทรศัพท์ทางไกล เรียกเอาแผนผังก่อสร้างไปแสดง เพื่อชี้ให้เห็นว่าเมืองไทยมีความพร้อมอยู่แล้ว

การประชุมสภารัฐมนตรีในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๑๑ ที่ประเทศสิงคโปร์นับว่าเป็น
ชัยชนะของประเทศไทย กล่าวคือที่ประชุมลงมติให้ตั้งสำนักงานเลขาธิการถาวรขึ้นที่กรุงเทพฯ และเลือกอาจารย์สุกิจเป็นผู้อำนวยการคนแรก

สำหรับองค์การนั้นได้มีการจัดตั้งอย่างเป็นทางการ โดยรัฐมนตรีของประเทศสมาชิกได้ลงนามในกฎบัตรของซีมีโอ ประเทศที่ลงนามในครั้งนั้นได้แก่ อินโดนีเซีย ลาว มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ สิงคโปร์ ไทยและเวียดนาม ส่วนโครงการที่ได้รับอนุมัติให้จัดตั้งในครั้งนั้นได้แก่ ศูนย์การสอนภาษาอังกฤษที่สิงคโปร์ ศูนย์การสอนวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ที่ปีนัง ศูนย์เกษตรศาสตร์ที่ลอส บาโยสในฟิลิปปินส์ และสำนักงานประสานงานเวชศาสตร์เขตร้อนที่กรุงเทพฯ

งานที่อาจารย์หม่อมหลวงปิ่นทำให้แก่ซีมีโออีกอย่างหนึ่งก็คือ ท่านได้ของบประมาณจากรัฐบาลไทยสำหรับสร้างอาคารที่ทำการให้แก่ซีเมส ร่วมกับสำนักงานการศึกษาประจำภาคพื้นเอเซียของยูเนสโก ท่านให้ความเอาใจใส่ต่อการสร้างอาคารหลังนี้มาก ท่านไปเลือกสถานที่จัดสร้างในบริเวณท้องฟ้าจำลองด้วยตนเอง เวลาสถาปนิกออกแบบอาคารท่านก็ร่วมพิจารณาด้วยทุกขั้นตอน เสียดายที่อาคารหลังนี้สร้างเสร็จในปี ๒๕๑๓ ซึ่งเป็นปีที่ท่านพ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการไปแล้ว

-------------------------------------
^๑ ซีมีโอ หรือ SEAMEO เป็นคำย่อของ Southeast Asian Ministers of Education Organization อันได้แก่องค์การความร่วมมือของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศีกษาธิการ ในภาคพื้นเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งประกอบด้วยสำนักงานเลขาธิการ ที่เรียกว่า ซีเมส SEAMES อันเป็นคำย่อของ Southeast Asian Ministers of Education Secretariat และสภารัฐมนตรีที่เรียกว่า ซีเมค SEAMEC ซึ่งย่อมาจาก Southeast Asian Ministers of Education Council เพื่อความสะดวกในการเรียบเรียงจึงขอเรียกองค์กรเหล่านั้นว่า ซีมีโอ ซีเมส และซีเมค แทนคำเต็มซึ่งมีความยืดยาวพอใช้
^๒ เมื่อรัฐบาลเวียดนามเริ่มจัดตั้งศูนย์นี้ที่กรุงไซ่ง่อน ปรากฎว่าภาวะสงครามในประเทศนั้นเพิ่มความรุนแรงขึ้น จนต้องโยกย้ายศูนย์มาอาศัยสำนักงาน ที่กรุงเทพฯ เป็นการชั่วคราว ต่อมาได้ย้ายไปอยู่ที่สิงคโปร์ระยะหนึ่ง เมื่อรัฐบาลฟิลิปปินส์รับเป็นเจ้าภาพ จึงได้ย้ายไปอยู่ที่กรุงมนิลาเป็นการถาวร

ก่อ สวัสดิ์พาณิชย์ “อาจารย์หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล กับซีมีโอ”, หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล อนุสรณ์ ๗ รอบ ๒๔ ตุลาคม ๒๕๓๐ กรุงเทพฯ : กระทรวงศึกษาธิการ, ๒๕๓๐.

Last updated: 29 November, 2002
Last updated: 29 November, 2002		Top